Lato to czas, kiedy nie sposób odmówić sobie relaksu na słońcu – zarówno przyjemnego leżakowania, jak i bardziej aktywnych form wypoczynku. W tym okresie powinniśmy szczególnie zadbać o odpowiednią ochronę przeciwsłoneczną (choć o jej stosowaniu należy pamiętać cały rok), aby uniknąć nieprzyjemnych oparzeń słonecznych, a także długofalowych skutków takich jak fotostarzenie się skóry, przebarwienia, popękane naczynka, czy też zwiększenie ryzyka wystąpienia nowotworów.
W dzisiejszym wpisie podpowiemy, jaki rodzaj filtra przeciwsłonecznego wybrać? Czym różnią się poszczególne filtry UV? A także, jak promieniowanie słoneczna wpływa na naszą skórę?
Typy promieniowania UV i ich szkodliwość
Zanim dokładniej przyjrzymy się filtrom przeciwsłonecznym, warto wiedzieć, przed czym tak naprawdę nas chronią. Kupując preparat do opalania zazwyczaj znajdujemy na nich dosyć enigmatyczne skróty – liczbę oznaczającą wysokość SPF i PPD (wyjaśnienie skrótów w dalszej części wpisu), a także UVA i UVB.
Skrót UVA i UVB oznacza rodzaj promieniowania słonecznego, przed jakim chroni dany produkt. UV, czyli ultraviolet radiation to promieniowanie niewidoczne dla nas gołym okiem. Dzieli się ono na trzy typy – UVA, UVB i UVC.
Promieniowanie UVC
Promieniowanie UVC rodzaj promieniowania o najkrótszej fali, z reguły nie powinno ono docierać do powierzchni Ziemi, gdyż jest pochłanianie przez warstwę ozonową Ziemi. Można jednak spotkać się z informacjami, że przenika ono atmosferę w niewielkim stopniu poprzez dziury ozonowe, powodując zaczerwienienie skóry i rumień. Działa także drażniąco na spojówkę i rogówkę oka.
Sztucznie wytworzone promieniowanie UVC, ze względu na swoje działanie bakteriobójcze, jest bardzo często wykorzystywane do sterylizacji urządzeń i pomieszczeń.
Promieniowanie UVB
Promienie UVB to najbardziej potrzebna, a jednocześnie najbardziej szkodliwa forma promieniowania słonecznego. Promienie UVB aktywują bardzo ważny dla nas proces biosyntezy witaminy D do jej aktywnej formy D3. Prościej mówiąc, są niezbędne do pozyskania najlepiej przyswajalnej formy witaminy D3 poprzez skórę. Niestety, z drugiej strony to właśnie promieniowanie UVB odpowiada za poparzenia słoneczne, rumień, przebarwienia, a także wytworzenie się wolnych rodników.
Promieniowanie UVB dociera do naskórka, a także spojówki i rogówki oka. Częsta i nadmierna ekspozycja na słońce, bez odpowiedniej ochrony oczu, może spowodować zaćmę oraz stany zapalne oka.
Warto wiedzieć, że poziom promieniowania UVB nie jest stały i zmienia się wraz z porami roku. Jego największe natężenie możemy zaobserwować w miesiącach letnich, zwłaszcza między godziną 10 a 15, zaś najniższe jesienią i zimą. Jest ono uzależnione także od szerokości geograficznej, poziomu zachmurzenia.
Promienie UVB bardzo dobrze odbijają się od wody, piasku i śniegu, a także w dość dużym stopniu przenikają przez wodę, dlatego nawet podczas przebywania w wodzie, czy też uprawiania sportów zimowych należy pamiętać o zastosowaniu odpowiedniego filtra UV.
Promieniowanie UVA
Promienie UVA wnikają w znacznie głębsze warstwy naskórka (warstwa siateczkowata i brodawkowata skóry właściwej), niż promienie UVB, przez co powodują także znacznie większe uszkodzenia, przyczyniając się do fotostarzenia się skóry.
Dosyć niedawno podzielono je na dwa typy UVA-1 i UVA- 2.
Promieniowanie UVA-1 wnika głębiej, jednak jest mniej szkodliwe dla skóry, zaś promienie UVA-2 działają podobnie jak UVB, z tym że wykazują większe działanie rakotwórcze. Promienie UVA nie powoduje wystąpienia rumienia i oparzeń, są odpowiedzialne za pojawienie się opalenizny. Działają niszcząco na strukturę kolagenu i elastyny w skórze, powodując jej zwiotczenie i przyspieszając pojawienie się zmarszczek. Wpływają także na rozszerzanie się i pękanie naczynek oraz zaostrzenie się objawów trądziku różowatego.
Promienie UVA posiada stałe natężenie, bez względu na porę dnia i roku. Przenikają przez szyby, wodę i ubrania, a także odbijają się od piasku, wody i białych powierzchni.
Co oznacza skrót SPF o PPD na preparatach przeciwsłonecznych?
Skróty SPF i PPD to współczynniki określające, o ile dłużej możemy przebywać na słońcu od momentu, gdy zazwyczaj występuje u nas oparzenie. SPF odnosi się do ochrony przeciw promieniowaniu UVB, zaś PPD do promieniowania UVA. W praktyce oznacza to, że jeżeli zazwyczaj po 15 minutach występuje u nas reakcja na słońce w postaci rumienia, to po użyciu kremu z faktorem 30, czas ten wydłuży się do 7,5 godziny, a więc po zastosowaniu kremu z takim faktorem możemy bezpiecznie opalać się do tego czasu.
Jest to oczywiście jedynie teoria, a na stabilność i skuteczność preparatu przeciwsłonecznego mają wpływ także zmienne takie jak kąpiele w trakcie opalania, ścieranie preparatu podczas nakładania i ściągania ubrań, czy też wycieranie ciała ręcznikiem.
Jaki filtr przeciwsłoneczny wybrać – rodzaje filtrów UV
Filtry przeciwsłoneczne możemy podzielić ze względu na ich skład chemiczny i substancje w nich zastosowane, a także na wysokość zastosowanego w nich faktora SPF i PPD.
SPF i PPD w filtrach przeciwsłonecznych
Współczynnik SPF i PPD należy wybierać pod kątem posiadanego fototypu skóry i naszej skłonności do oparzeń słonecznych, a także stopnia posiadanej już opalenizny, gdyż wytworzona podczas opalania melanina stanowi naturalną ochronę przed słońcem i zmniejsza ryzyko wystąpienia rumienia i oparzenia. Stąd zazwyczaj na początku opalania stosuje się najwyższe filtry UV.
Na półkach sklepowych możemy znaleźć preparaty o różnym zakresie ochrony:
- szerokim – chroniącym zarówno przed promieniowaniem UVA i UVB:
- średnim – głównie chroniące przed promieniami UVA,
- wąskim – chroniące przed promieniowaniem UVB.
Preparaty różnią się także wysokością współczynników SPF i PPD. Zazwyczaj zakres ochrony przeciwsłonecznej mieści się w przedziałach:
- wysoka ochrona – faktor 30 – 50+
- średnia ochrona – faktor 25 – 15
- niska ochrona – faktor <10
Filtr przeciwsłonecznych – fizyczny, chemiczny czy mineralny?
Filtry UV można podzielić także ze względu na ich skład i działanie. W tym wypadku wyróżniamy filtry chemiczne oraz filtry fizyczne nazywane także mineralnymi lub naturalnymi.
Przeciwsłoneczne filtry chemiczne
Preparaty z filtrami chemicznymi w swoim składzie zawierają cząsteczki (głównie grupa karboksylowa), które pod wpływem kwantu energii słonecznej ulegają określonej reakcji chemicznej. Filtry chemiczne częściowo pochłaniają krótkie fale promieniowania słonecznego, zaś odbijają fale dłuższe niż 380 nm, promieniowanie IR i falę widzialną.
Filtry chemiczne UV wnikają w powierzchniowe warstwy naskórka, dzięki czemu mogą być stabilniejsze niż niektóre filtry fizyczne, stąd też nie ma konieczności częstego dokładania preparatu. Ich zaletą jest także fakt, że nie bielą skóry, są także często dostosowane do potrzeb osób nakładających makijaż, czy też borykających się z przetłuszczająca się skóra, gdyż wśród nich znajdziemy preparaty o matowym wykończeniu, jak i niewpływające na jakość i trwałość makijażu.
Przeciwsłoneczne filtry mineralne (fizyczne)
Filtry mineralne, zamiennie nazywane także fizycznymi lub naturalnymi, w przeciwieństwie do filtrów chemicznych nie pochłaniają promieniowania UV, lecz odbijają promienie słoneczne z całego zakresu długości fal. Nie wnikają one w głąb naskórka – tworzą na skórze warstwę ochronną, najczęściej będąca barierą składającą się z pigmentów. Stąd też ich działanie nie jest związane z reakcjami chemicznymi, które zachodzą w skórze.
Filtry fizyczne są tak samo skuteczne jak filtry chemiczne, jednak niektóre preparaty mogą gorzej się wchłaniać lub tworzyć charakterystyczna białą warstwę na skórze. Są one idealnym wyborem dla osób z wrażliwą cerą, alergików, a także niemowląt i małych dzieci.
Filtry mieszane
Filtry mieszane to połączenie filtrów chemicznych i filtrów mineralnych. Preparaty te zarówno pochłaniają, jak i odbijają promienie słoneczne, stąd też cechuje je bardzo dobra ochrona przeciwsłoneczna. Sprawdzą się one w przypadku osób z bardzo jasną cerą, podatna na szybkie oparzenia słoneczne.
Jak długo można opalać się z filtrem UV?
Czas ekspozycji na słońce po zastosowaniu filtrów UV jest uzależniony od wysokości ich faktora, naszego fototypu i podatności na oparzenia słoneczne. Im wyższy faktor, tym dłużej możemy przebywać na słońcu – proporcjonalnie do jego wysokości.
W praktyce oznacza to, że u osób, u których po 20 minutach opalania pojawia się rumień, po zastosowaniu faktora o wysokości 30, będą mogły wydłużyć ten czas o 30 razy, czyli do 10 godzin (20 minut x 30). Należy jednak pamiętać, że w tym czasie chronimy nie tylko skórę, ale także naszą głowę i oczy. Co więcej, nawet jeśli filtr w teorii stanowi ochronę na 10 godzin, to z powodów czysto rozsądkowych nigdy nie spędzamy tak długiego czasu na słońcu.
Jak chronić latem oczy? Co daje filtr UV w okularach przeciwsłonecznych
Promieniowanie UVA, UVB i UVC (w przypadku dziury ozonowej) działa drażniąco na spojówkę i rogówkę oka, co może przyczynić się do wystąpienia stanów zapalnych, zaczerwienień i podrażnień, a także w dalszej perspektywie do zaćmy i rozwoju zwyrodnienia plamki. Co więcej, należy pamiętać, że promieniowanie UV oddziałuje na nasze oczy nie tylko latem, ale także zimą, gdy promienie UV odbijają się od śniegu, co zwiększa ekspozycję naszych oczu na fale słoneczne nawet o 100% w stosunku do lata.
Długotrwałe przebywanie na słońcu odbija się także na cienkiej skórze wokół oczu, prowadząc do uszkodzenia włókien kolagenowych i elastyny, a więc do szybszego starzenia się skóry. Szacuje się, że nadmierna ekspozycja na promieniowanie UV przyczynia się do przedwczesnego starzenia się skóry w 10%.
Podstawą profilaktyki ochrony oczu przed szkodliwym działaniem promieni słonecznych są dobrze dobrane okulary słoneczne. Nie tylko z odpowiednim filtrem, ale także o dobrze dobranym kształcie. Warto zwrócić uwagę na okulary kolarzy i alpinistów, którzy są wyjątkowo narażeni na działanie promieni UV – doskonale przylegają do oczu, tak aby stanowić ochronę z każdej strony.
Oczywiście w sezonie letnim, na plaży czy też w mieście, chcemy wyglądać dobrze i okulary tego typu nie zdadzą egzaminu. Dobrze jednak nie kierować się tylko modą i wybrać większe okulary o wyprofilowanym kształcie, które w jak największym stopniu zablokują promienie UV. Dlatego najlepszym rozwiązaniem jest zakup okularów przeciwsłonecznych w sklepach optycznych, gdzie każda para okularów posiada odpowiedni filtr, a także dedykowane ulepszenia np. dla kierowców czy też rowerzystów.
Dodatkowym wzmocnieniem ochrony oczy, oprócz okularów są kapelusze i czapki, a także zwłaszcza na plaży, przebywanie pod parasolem lub zadaszeniem.
Źródła:
Ochrona skóry przed negatywnymi skutkami promieniowania UV. Beata Stanisz, Katedra i Zakład Chemii Farmaceutycznej Uniwersytetu Medycznego im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu.
Wpływ promieniowania UV na skórę, Ewa Gliwa, Anna Goździalska, Jerzy Jaśkiewicz Wydział Zdrowia i Nauk Medycznych, Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego.
Wpływ promieniowania ultrafioletowego na oczy i otaczającą je skórę, Janusz Czajkowski, Robert Grabowski, OphthaTherapy, Vol. 6/Nr 2(22)/2019 (s. 65-68).